غار تاریخی تمتمان با قدمت بالغ بر 35 هزارسال کە جزو قدیمی ترین سکونتگاە دورە پارینە سنگی میانە بە شمار می آید در فاصلەی 20 کیلومتری از مرکز شهر ارومیە ، در روستای تاریخی کوردنشین تمتمان از توابع بخش نازلوی ارومیە واقع شدە است، این غار تاریخی و محوطه حفاظت شده آن در سال ۱۳۸۴ بە ثبت ملی رسیدە است.

ملا عبدالسلام جزیری ناجی (۱۸۸۷ _ ۱۹۵۲ م) از علماء نامدار و مشاهیر کُرد که تمام عمر شریف خود را صرف خدمت به زبان و ادب کُردی کرد و فعالیت های او در سال های پایانی عمرش معطوف به شرح دیوان ملااحمد جزیری برای اولین بار به زبان عربی شد .

 گروه موسیقی نودم سالهاست بار سنگین پرورش هنرمند را به دوش می‌کشد و از خاک خورده های صنعت موسیقی در ارومیه به شمار می‌روند و در بسیاری از زمینه‌ها، عنواندار اولین‌ها بوده‌اند و از سوی دیگر گروه موسیقی آسیمان کلسیونی از صداهای دل‌نشین و قوی است که با پشتکار ستودنی‌شان هیچ‌گاه صحنه را خالی نگذاشته است.

دین اسلام همواره جامعه  را به حکمت ، آسان کاری و آسایش و امنیت دعوت نموده است و در امر اجتماع با تشریع و قانون گذاری آن چه را که مایه آرامش جامعه باشد راهنمایی میکند اما در مراسمات تعزیه حال حاضر، با افزوده شدن مواردی از عرف و خواسته های شخصی، این مراسمات را به حدی از غلظت رسانده تا  جامعه را دچار بحران نماید و عالم و آدم را نیز شاکی و عاصی کند

ماموستای شاعر ملا عبیدالله جلیلی فرزند عبدالوهاب در سال ۱۲۷۸هجری شمسی برابر با ۱۸۸۹میلادی در روستای دودکا از حومه شهر گَوَر چشم به دنیا گشود ( به نقل از نوه او ملا فاروق جلیلی رحمه الله هنگامی که شیخ عبیدالله شمزینی رحمه الله در مکه فوت کردند، سه ێدا ملا عبید متولد می شوند و پدرشان ملا عبدالوهاب اسم شیخ عبیدالله را بر پسرشان می گذارند) پدر سه ێدا بعلت کوچ اجباری وطن خود را ترک و مدتی در روستای دودکا به زندگی ادامه دادند. ملا عبیدالله پس از مدتی کوتاه روستای دودکا در ترکیه را ترک و به منطقه خود صومای برادوست بر می گردند و به زندگی و کار خدمت به مسجد در منصب امامت جمعه و جماعت ادامه می دهند ، ایشان پس از دوران تحصیل بیشتر عمرشان را در دو روستای صورمان آباد و مرنه در بخش صومای برادوست به خدمت به مردم و مسجد و طلاب علوم دینی پرداختند و ضمن اینکه یکی از علمای سرشناس آن دوران بودند، به عنوان یکی از علمای نامدار آن دوران محسوب می گردند در آن دوران ایشان رابطه ای نزدیک با سه ێدا ملا مجید صوربان رحمه الله، سەێدا ملا حسین قاضی (ساکن گَوَر ترکیه) سید صالح( شیخ سه یید ) فرزند شیخ سید محمدامین نهری ( کورانه برادوست)، داشتند و این رابطه دو طرفه بوده که در بسیاری از مسائل علمی باهم بحث مراوده فکری داشته اند.استاد عبیدالله جلیلی یک طبع و ذائقه شعری بسیار قوی داشتند و هر وقت به خلوت خود می رفتند به سرودن قصیده و غزلهای بسیار زیبائی روی می آوردند که در نوع خود بسیار زیبا و دلنشین بودند .

اوایل ماه سپتامبر سال 2024 اکرم امام اغلو شهردار استانبول طی یک بیانیه‌ای رسمی جمع‌ خانه‌های علویان در شهر استانبول را به عنوان یک "عبادت خانه" قانونی به رسمیت شناخت که سبب ایجاد اعتراضات، موافقت‌ها و رویکردهای مختلف در رابطه با این مسئله شد. مسالەای کە بطور مستقیم بر انتخابات گذشتە پارلمان ترکیە تاثیر داشت ، نگارنده سطور ذیل در یادداشت پیش رو تلاش خود را بە کار بستەاست تا ضمن پرداختن بە موضوع مورد اشارە تاثیر و پیامدهای آن را در موضوعات مربوط بە جمهوری ترکیە در آیندەای نە چندان دور را واکاوی و جنبەهای منفی و مثبت اقدام بە رسمیت یافتن جمع خانه‌های علویان در استانبول را مورد بحث و بررسی قرار دهد.

در کردستان، علماء و دانشمندان بیشماری پا به عرصه ظهور نهادند که عمر گران بهایشان را صرف علم و دانش و تدریس و خدمت به مردم نمودند آنها همچون ستارگانی درخشان، در آسمان پهناور حیات بشریت، توانستند به زندگی زیبائی و معنا ببخشند. علامە ملامجید صوربان (دری) یکی از این علماء شاخص و شهیر می باشند که تمام عمر مبارک خود را صرف تحقیق و پژوهش دین اسلام نموده و در جریان ممنوعیت زبان های کوردی و عربی توسط دولت نوپای ترکیه به مخالفت و مبارزه پرداختند.

هنرمند بێمال بێمداد معروف به بێمال راژانی (۱۳۱۵_۱۳۶۶) که با وجود فراز و فرودهای فراوان زندگی قدم های موثری در پاسداشت زبان مادری و اعتلای فرهنگ و هنر کُردی برداشت و از خود آثاری ماندگار چون Filîtê quto, Ferzende begê jelalî, cewer axa, Silêman Paşaو دەها ترانه دیگر به جا گذاشت.

زندگی نامه ای مختصر از دنگبیژ و هنرمندِ کُرد ارومیه ای مرحوم ابراهیم نوروزی مشهور به ( بره؛ Brê) به قلم فهیم بهنام سرو