نهرخواری، ال‌نینو و بحران در کمین ارومیه

نهرخواری، ال‌نینو و بحران در کمین ارومیه

✍️ بقلم: هاشم محمودی

هنوز کسانی خاطره تراژدیک سیل در دروازه قرآن شیراز را به یاد دارند که چگونه مسیل به خیابان تبدیل شده این شهر با سیلی ویرانگر مواجه گردید و خاطره‌ای ترسناک در نوروز ۱۳۹۸ آفرید. تجربه‌ای که ناقوس هشدار و اخطار را برای مدیران و مسئولان شهری به صدا درآورد.

اکنون اگر حتی پیش‌بینی‌های هواشناسی کارشناسان که خبر از وضعیتی متفاوت در مورد بارش‌ها و نزولات آسمانی می‌دهند درست از آب بیرون نیایند، با توجه به وضعیت ساخت سازهای قانونی و غیرقانونی در چند سال گذشته در مسیر رودخانه‌های فصلی و دائمی کماکان خطری بالقوه را در شهر ارومیه گوشزد می کند.

بدیهی است که رودخانه‌ها و مسیل‌ها، در کالبد هر شهر زنده‌ای، رگ‌های جاری هستند که حیات آن را تضمین می‌کنند، اما در ارومیه طی سالیان متمادی شاهد پدیده‌ای به نام «نهرخواری» بودیم که نه تنها یک تخلف ساخت‌وساز بلکه یک تخلف کالبدی علیه آینده شهر است.

نهرخواری یعنی تبدیل جریان حیات به سندهای مالکیت؛ یعنی دزدیدن مسیر آب برای افزایش متراژ زمین‌های خصوصی و تبدیل کردن بستر رودخانه‌ها به بلوک‌های بتنی.

در صورتی که پیش‌بینی‌ها و آخرین اخبار مربوط به وضعیت بارش در پاییز امسال درست از آب بیرون بیایند، باید گفت که ارومیه در آستانه یک چالش بزرگ قرار دارد و با بازگشت پدیده‌های اقلیمی مثل النینو این غارت سیستماتیک می‌تواند به یک فاجعه انسانی و زیرساختی بدل شود.

یکی از تلخ‌ترین لایه‌های موضوع در ارومیه نحوه برخورد با دوران خشکسالی است. در حالی که شهر در بحران کم‌آبی به سر می‌بُرد و رودخانه‌ها خشک می‌شدند به جای تمرکز بر مدیریت منابع، شاهد جریانی از فرصت‌طلبی ساخت‌وساز بودیم.

خشکی رودخانه‌ها پوششی ایده‌آل برای پنهان کردن نهرخواری فراهم کرد. وقتی رودخانه جریان ندارد چشم ناظر عمومی بر مسیر آن بسته می‌شود و این دقیقاً همان زمانی بود که پروژه‌های ساختمانی با بی‌خیالی یا با همکاری نفوذهای سیاسی و اداری در دل مسیل‌ها ریشه دواندند.

در واقع خشکسالی نه تنها بحران اکولوژیک بلکه به یک پوشش امن برای غارت زمین تبدیل شد.

مدیریت شهری ارومیه نباید در برابر این واقعیت سکوت کند یا با نقشه‌های فرضی از مدیریت بحران، خود را فریب دهد.

در آستانه بازگشت پدیده النینو ضرورت اول و حیاتی‌ترین گام برای جلوگیری از فاجعه، شناسایی دقیق و شفاف تمامی مسیل‌ها و نقاط دارای ظرفیت خطر است.

مدیریت شهری باید فورا با ترسیم یک نقشه دقیق از نقاط بحرانی مشخص کند که کدام مناطق در صورت بارش‌های سنگین ناشی از النینو به دلیل مسدود بودن مسیرهای آب در معرض خطر اصلی قرار دارند.

شناسایی این نقاط تنها یک فعالیت فنی نیست بلکه یک ضرورت امنیتی برای شهر است. معرفی این نقاط و افشای این حقیقت که بسیاری از این مناطق به دلیل رانت و نهرخواری ساختمانی در مسیر مستقیم سیلاب‌ها قرار گرفته‌اند باید به صورت فوری انجام شود.

اگر مدیریت شهری از اعلام دقیق این نقاط و معرفی ظرفیت‌های خطرناک خودداری کند در واقع در حال پنهان کردن یک بمب ساعتی در دل بافت شهری است.

‌

همه می‌دانیم که طبیعت هیچ‌گاه بدهکار نمی‌ماند. پدیده النینو با وعده بارش‌های سنگین می‌تواند همزمان هم فرصتی برای جبران کم‌آبی باشد و هم ابزاری برای بازپس‌گیری حق رودخانه‌ها.

وقتی سیلاب‌ها به زمین می‌آیند آن‌ها مسیرهای خود را می‌شناسند؛ مسیلی که امروز با بتون و ساختمان مسدود شده فردا با فشار آب شکسته خواهد شد.

تفاوت بین یک باران نجات‌بخش و یک سیل ویرانگر در میزان احترام مدیریت شهری به مسیرهای آب است. اگر مسیرهای آب باز نباشد هر بارانی به یک حمله مستقیم به قلب بافت شهری تبدیل خواهد شد.

‌

هزینه نهرخواری تنها خسارت‌های مادی ساختمان‌های تخریب‌شده نیست بلکه هزینه واقعی از دست رفتن امنیت شهروندان است.

وقتی مدیریت شهری اجازه می‌دهد مسیر آب قطع شود در واقع دارد بیمه فاجعه را برای تمام شهر ارومیه لغو می‌کند. در روزهای بحران فراتر از خسارت به اموال با بحران‌های بهداشتی، اجتماعی و از دست رفتن جان انسان‌ها روبرو خواهیم بود؛ هزینه‌ای که هیچ رانت ساختمانی یا سود تجاری نمی‌تواند آن را جبران کند.

‌

زمان پاسخگویی فرا رسیده است. مدیریت شهری ارومیه نباید با نگاهی منفعلانه و با وعده‌های میان‌مدت به این بحران پاسخ دهد.

مطالبه امروز شهروندان فراتر از یک درخواست ساده است؛ ما خواهان پاکسازی کالبدی شهر هستیم. این یعنی شناسایی دقیق و فوری تمامی نقاط نهرخواری شده، بازگشت مسیرهای آب و تخلیه مسیل‌ها از موانع ساختمانی و پاسخگویی شفاف به اینکه چه کسانی و با چه مجوزهایی حق رودخانه را به سند زمین تبدیل کرده‌اند. اگر امروز جرأت مقابله با نهرخواران و بازگشت به مسیرهای طبیعت وجود نداشته باشد فردا طبیعت با تمام توان خود مسیرش را از میان ساختمان‌های شما باز خواهد کرد.