برداشت ناپایدار گیاهان مرتعی در ارومیه؛ بحران خاموش تنوع زیستی و معیشت محلی

برداشت ناپایدار گیاهان مرتعی در ارومیه؛ بحران خاموش تنوع زیستی و معیشت محلی

بقلم : فریدون پاوند / خبرنگار

استان آذربایجان غربی، به‌ویژه مناطق کوهستانی شهرستان ارومیه، دارای تنوع زیستی غنی از گیاهان مرتعی است که در فصل بهار به اوج خود می‌رسد. این گیاهان، علاوه بر نقش حیاتی در اکوسیستم مراتع، منبع مهمی برای معیشت جامعه محلی از طریق برداشت خوراکی و دارویی محسوب می‌شوند. با این حال، افزایش تقاضا و برداشت‌های غیراصولی، این منابع را در معرض تهدیدات جدی قرار داده است. درک علمی و آماری این چالش‌ها، از جمله شناسایی گونه‌های در معرض خطر و عوامل مؤثر بر کاهش تنوع زیستی، گامی اساسی در جهت تدوین راهبردهای مدیریت پایدار محسوب می‌شود.

مطالعات و گزارش‌های سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور و همچنین پژوهش‌های علمی منتشر شده در نشریات تخصصی، نشان‌دهنده وضعیت نگران‌کننده‌ای برای بسیاری از گونه‌های گیاهی مرتعی در مناطق غربی و شمال‌غرب ایران، از جمله ارومیه است. بیش از ۶۰ گونه گیاهی در این مناطق در معرض تهدید جدی قرار دارند که عمدتاً ناشی از فشارهای انسانی مانند برداشت بی‌رویه، چرای مفرط و تخریب زیستگاه است.

کاهش تنوع زیستی و ذخایر گیاهان مرتعی در ارومیه، حاصل تعامل پیچیده‌ای از عوامل مختلف است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: برداشت بی‌رویه و غیرعلمی که مهم‌ترین و مستقیم‌ترین تهدید محسوب می‌شود و با برداشت بیش از حد ظرفیت اکولوژیکی مراتع، عدم رعایت زمان‌بندی بهینه برداشت (پیش از بلوغ و تولید بذر)، و حذف کل گیاه به جای برداشت بخش‌های مجاز، توان باززایی طبیعی را به شدت مختل می‌کند؛ چرای مفرط دام که تراکم بالای دام در مراتع، به‌ویژه در فصول رویشی، منجر به چرای بیش از حد گیاهان جوان، جلوگیری از رسیدن آن‌ها به مرحله رشد کامل و تولید بذر می‌شود و علاوه بر کاهش جمعیت گیاهی، به فشردگی خاک و افزایش فرسایش نیز دامن می‌زند؛ تغییرات اقلیمی که افزایش میانگین دما و کاهش میزان بارش در سال‌های اخیر، چرخه رویش و بقای گیاهان مرتعی را تحت تأثیر قرار داده و شرایط اقلیمی نامساعد، مقاومت گونه‌های حساس را کاهش داده و آن‌ها را در برابر عوامل مخرب، آسیب‌پذیرتر می‌سازد؛ و عدم آگاهی عمومی و ضعف مدیریتی که فقدان آموزش کافی در خصوص اهمیت حفاظت از تنوع زیستی مرتعی و شیوه‌های برداشت پایدار، در کنار ضعف در اجرای طرح‌های مدیریتی جامع و پایدار، چرخه تخریب را تسریع می‌بخشد.

برداشت ناپایدار گیاهان مرتعی، صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیکی گسترده‌ای را به دنبال دارد. از جمله این پیامدها می‌توان به کاهش پتانسیل اقتصادی بلندمدت اشاره کرد، زیرا مراتع، منابعی تجدیدشونده اما دارای ظرفیت محدود هستند و برداشت ناپایدار، ظرفیت تولیدی آینده را تضعیف کرده و منجر به از دست رفتن فرصت‌های اقتصادی پایدار برای نسل‌های حال و آینده می‌شود. همچنین، تخریب خاک و فرسایش تشدید می‌شود، چرا که پوشش گیاهی مرتعی نقش حیاتی در تثبیت خاک و جلوگیری از فرسایش توسط باد و آب ایفا می‌کند و کاهش این پوشش، خاک را در معرض عوامل فرسایشی قرار داده، منجر به کاهش حاصلخیزی، رسوب‌گذاری در رودخانه‌ها و مخازن سدها، و در نهایت تخریب اکوسیستم می‌شود. پیامد دیگر، کاهش تنوع زیستی جانوری است، زیرا گیاهان مرتعی، زیستگاه و منبع غذایی اصلی برای بسیاری از گونه‌های جانوری، به‌ویژه حشرات گرده‌افشان، پرندگان و پستانداران کوچک هستند و کاهش این منابع، به طور مستقیم بر تنوع زیستی جانوری منطقه تأثیر منفی گذاشته و تعادل اکولوژیکی را بر هم می‌زند.

برای مقابله با چالش‌های موجود و تضمین بهره‌برداری پایدار از گیاهان مرتعی ارومیه، اتخاذ مجموعه‌ای از راهکارها ضروری است. این راهکارها شامل تدوین و اجرای پروتکل‌های برداشت علمی، مانند تعیین سهم مجاز برداشت برای هر گونه بر اساس مطالعات ظرفیت اکولوژیکی، مشخص کردن زمان‌بندی بهینه برداشت (پس از بلوغ و مرحله تولید بذر) و روش‌های صحیح برداشت (حفظ بخش‌های ضروری گیاه برای رویش مجدد)، و تعیین مناطق و دوره‌های ممنوعه برداشت برای احیا و بازسازی ذخایر؛ آموزش و توانمندسازی جامعه محلی، از طریق برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای کشاورزان، دامداران، زارعان و فروشندگان محلی در خصوص ارزش تنوع زیستی، شیوه‌های برداشت پایدار و پیامدهای برداشت غیراصولی، و افزایش آگاهی عمومی از طریق رسانه‌ها و برنامه‌های آموزشی در مدارس و دانشگاه‌ها؛ تقویت نظارت و اجرای قوانین، با افزایش گشت‌های نظارتی در مناطق مرتعی و برخورد قاطع با متخلفان، و بازنگری و به‌روزرسانی قوانین و مقررات مربوط به بهره‌برداری از منابع طبیعی؛ مطالعات و تحقیقات کاربردی، شامل انجام مطالعات میدانی و آزمایشگاهی مستمر برای پایش جمعیت گونه‌ها، وضعیت سلامت مراتع و ارزیابی اثربخشی راهکارها، و بررسی امکان توسعه کشت متمرکز و پایدار برخی گونه‌های مرتعی با ارزش اقتصادی بالا در مزارع؛ و در نهایت، مدیریت مشارکتی، با ایجاد سازوکارهای لازم برای مشارکت فعال جوامع محلی در فرآیندهای تصمیم‌گیری و اجرای طرح‌های مدیریتی.

در نهایت، مراتع ارومیه، با تنوع غنی گیاهی خود، گنجینه‌ای ارزشمند و تجدیدشونده هستند که حفظ و مدیریت پایدار آن‌ها، ضرورتی انکارناپذیر است. برداشت بی‌رویه و غیراصولی، نه تنها ذخایر طبیعی را به تحلیل می‌برد، بلکه پیامدهای زیست‌محیطی و اقتصادی ناگواری را نیز به همراه دارد. اتخاذ رویکردی جامع، علمی و مبتنی بر مشارکت فعال ذینفعان، از جمله جوامع محلی، امری حیاتی برای تضمین بهره‌برداری پایدار از این منابع و انتقال آن‌ها به نسل‌های آتی است. ارزیابی‌های آماری و علمی مداوم، همراه با اجرای دقیق پروتکل‌های مدیریتی، می‌تواند راهگشای حفظ این میراث طبیعی در برابر تهدیدات روزافزون باشد.