از خوی تا قونیه / گشایش بارگاه شمس تبریزی در شهرستان خوی

از خوی تا قونیه / گشایش بارگاه شمس تبریزی در شهرستان خوی

گردآوری : فریدون پاوند/ خبرنگار

داستان دلدادگی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی و شیفتگی‌اش نسبت به پیر و مراد همیشگی‌اش، شمس تبریزی، چنان زبانزد عام و خاص است که با هر تلفظ «شمس» مولانا و هر تلفظ «مولانا»یی، شمس در ذهن‌ها نقش می‌بندد. این پیوند عمیق عرفانی که در قونیه شکل گرفت و آتش عشق و معرفت را در جان مولانا برافروخت، امروز با گشایش بارگاه شمس تبریزی در شهر خوی، بار دیگر زنده شده و خوی را به نقطه‌ای کلیدی در مسیر معنوی «از خوی تا قونیه» تبدیل کرده است.

شهر صفای خوی، در پانزدهم مهرماه ۱۴۰۵ (مصادف با ۷ اکتبر ۲۰۲۶)، بار دیگر شکوه حضور هزاران نفر از شیفتگان عرفان و ادب ایران و جهان را به خود دید. آیین گشایش بارگاه شمس تبریزی پس از حدود دو دهه انتظار و وقفه، با حضور سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، استاندار آذربایجان غربی، سفرای خارجی، نمایندگان مجلس، اندیشمندان، هنرمندان، خبرنگاران و جمعی از مقامات داخلی و خارجی برگزار شد. این مراسم با شعار «خوی، شهر شمس، میعاد اخلاق و عرفان» همراه بود و با قرائت فاتحه بر مقبره منسوب به شمس و خواندن اشعاری از این عارف بزرگ آغاز شد. پیام رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان نیز در این آیین قرائت شد؛ پیامی که افتتاح این مجموعه را فراتر از یک پروژه عمرانی و آغاز فصلی تازه در پاسداشت میراث اندیشه و عرفان ایرانی دانست و بر نقش خوی به عنوان کانونی زنده برای پژوهش، گفت‌وگو و بازخوانی میراث شمس و مولانا تأکید کرد.

پیشینه تاریخی و اسناد مدفن شمس در خوی

شمس‌الدین محمد بن علی بن ملک‌داد تبریزی (حدود ۵۸۲–۶۴۵ ه.ق)، عارف شوریده‌ای که با ورود ناگهانی‌اش به قونیه در جمادی‌الثانی ۶۴۲ ه.ق، مولانا را از مسند تدریس و فقه به عالم حیرت و سماع کشاند. پس از دوره‌ای کوتاه و پرشور مصاحبت، شمس ناپدید شد و سرنوشتش در هاله‌ای از ابهام قرار گرفت. برخی روایات محل خاکسپاری او را قونیه می‌دانند، اما منابع تاریخی معتبرتر، از جمله «مجمل فصیحی» (تألیف ۸۴۵ ه.ق) که صراحتاً می‌نویسد «وفات مولانا شمس‌الدین تبریزی مدفوناً به خوی»، و اسناد عثمانی مانند «منشآت‌السلاطین» فریدون‌بیگ که زیارت سلطان سلیمان قانونی از مزار شمس در خوی را در سال ۹۴۲ ه.ق ثبت کرده‌اند، خوی را به عنوان آخرین اقامتگاه و مدفن او معرفی می‌کنند. گزارش‌های سفرنامه‌نویسان اروپایی مانند جیمز موریه (۱۸۱۳ میلادی) نیز به وجود مقبره‌ای متعلق به «ملا شمس تبریزی، استاد مولوی» در شمال شهر خوی اشاره دارند. پژوهشگران برجسته‌ای چون محمدامین ریاحی و محمدعلی موحد نیز با استناد به تداوم تاریخی نام «مناره و مقبره شمس تبریزی» از سده نهم هجری به بعد، این نظریه را تقویت کرده‌اند. کاوش‌های باستان‌شناسی نیز وجود گورستانی تاریخی در این محوطه را تأیید کرده است.

معماری و مشخصات مجموعه

بارگاه شمس تبریزی بر اساس طرح نادر اردلان، معمار برجسته ایرانی (که این پروژه را «وصیت‌نامه مهندسی» خود نامیده)، در زمینی به مساحت حدود ۷ هزار مترمربع و با زیربنای حدود ۳۵۰۰ مترمربع احداث شده است. مجموعه شامل گنبدخانه (با ارتفاع حدود ۱۵٫۵ متر و سازه دوپوسته آجری)، کتابخانه تخصصی با حدود ۸ هزار جلد کتاب، اندیشگاه (پژوهشکده)، نگارخانه، مرکز اسناد، فضاهای اداری و اقامتی است. طراحی بنا با الهام از مفاهیم عرفانی، هندسه مقدس ایرانی و رابطه شمس و مولانا (از جمله مفهوم «خام بدم، پخته شدم، سوختم») شکل گرفته و تلاش کرده معنا را به فرم و فرم را به معنا تبدیل کند. میل تاریخی شمس (مناره آجری با تزیینات شاخ قوچ که سابقه آن حداقل به سده‌های پیشین بازمی‌گردد و احتمالاً ریشه‌های صفوی یا پیش‌تر دارد) در انتهای مجموعه حفظ شده و مزار منسوب به شمس با آداب خاص به زیر گنبد جدید منتقل شده است تا حریم این اثر تاریخی رعایت شود. این بنا در ۱۱ مهر ۱۴۰۵ با شماره ۳۴۵۹۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

پروژه از حدود سال ۱۳۸۵ با تملک زمین‌ها آغاز شد، طراحی در دهه ۱۳۹۰ با مسابقه معماری (که حدود ۴۰۰ طرح ارائه شد) شکل گرفت و عملیات اجرایی از حدود ۱۳۹۵–۱۳۹۷ با کاوش‌های باستان‌شناسی شروع شد. با وجود وقفه طولانی به دلیل محدودیت‌های بودجه (پیشرفت اولیه تنها حدود ۲۰–۲۲ درصد در سال‌های نخست)، با تخصیص اعتباراتی بالغ بر ۲۵۰ میلیارد تومان و شتاب در سال‌های اخیر، به بهره‌برداری رسید.

رویدادهای همزمان و چشم‌انداز آینده

همزمان با گشایش بارگاه، تندیس ۶ متری شمس تبریزی در یکی از اصلی شهر (نام‌گذاری‌شده به نام شمس) رونمایی شد و کلنگ‌زنی هتل چهارستاره «اورین بام سپهر» انجام گرفت. مسئولان از تشکیل پایگاه ملی شمس تبریزی سخن گفته‌اند که این مجموعه را به قطب علمی، فرهنگی و گردشگری عرفانی تبدیل خواهد کرد. ایده «نوار گردشگری عرفانی» یا «کریدور فرهنگی شمس و مولانا» از آرامگاه‌هایی چون عطار نیشابوری، بایزید بسطامی، شیخ ابوالحسن خرقانی و سهروردی تا خوی و در نهایت اتصال به قونیه مطرح شده است. پیش‌تر نیز تفاهم‌نامه خواهرخواندگی میان خوی و قونیه امضا شده که بر همکاری‌های فرهنگی، گردشگری معنوی و تبادل تجربیات تأکید دارد.

این گشایش نه تنها پیوند عمیق خوی با میراث عرفانی ایران را بازخوانی می‌کند، بلکه خوی را در نقشه گردشگری ملی و بین‌المللی به مقصدی تازه برای پژوهشگران، سیاحان و شیفتگان عرفان تبدیل می‌سازد. از خوی تا قونیه، مسیر معنوی شمس و مولانا بار دیگر گشوده شده است؛ مسیری که می‌تواند پلی فرهنگی میان ایران و ترکیه و فراتر از آن، میان جویندگان حقیقت در سراسر جهان باشد